Nauka i przyroda – pytania quizowe

→ Syczą

Karaczan syczący madagaskarski wytwarza swój syk, wypychając powietrze przez otwory oddechowe na ciele – to jeden z niewielu gatunków owadów wydających takie dźwięki.

→ We własnym żołądku (żaba przewodowa)

Żaba przewodowa całkowicie wyłączała produkcję kwasu żołądkowego na czas wylęgu. Wyginęła w latach 80., a naukowcy do dziś próbują ją wskrzesić metodami klonowania.

→ Na Mauritiusie

Dodo nie miał naturalnych wrogów na Mauritiusie, więc nigdy nie rozwinął instynktu ucieczki. Gdy europejscy żeglarze przywieźli szczury, koty i świnie, nie miał żadnych szans.

→ Żyrafa

Samce żyraf mają grubsze, łyse guzy kostne (ossikony) na głowie, podczas gdy u samic są cieńsze i zakończone kępkami włosów.

→ Patagium

Patagium to cienka, elastyczna błona skórna rozpięta między znacznie wydłużonymi kośćmi palców. Nietoperze dosłownie latają za pomocą swoich dłoni.

→ Żyrafa

Język żyrafy jest nie tylko niezwykle długi, ale też ciemnoniebieski, niemal czarny – prawdopodobnie chroni to przed poparzeniem słonecznym podczas wielogodzinnego jedzenia liści.

→ Liger

Ligery to największe żyjące koty na świecie – mogą ważyć ponad 400 kg, czyli więcej niż oba gatunki rodzicielskie.

→ Orzeł Haasta

Orzeł Haasta żył w Nowej Zelandii i miał rozpiętość skrzydeł do 3 metrów. Polował na olbrzymie ptaki moa i wyginął, gdy one zniknęły.

→ Licząc słoje wzrostu na kostkach otolitowych

Podobnie jak słoje drzew, na otolitach – małych wapiennych strukturach w uchu wewnętrznym ryb – powstają coroczne pierścienie wzrostu, które można policzyć pod mikroskopem.

→ W Chinach

Złote rybki hodowano w Chinach już ponad 1000 lat temu. Pierwotnie miały srebrzysto-szarą barwę – pomarańczowo-złoty kolor powstał dzięki celowej hodowli na cesarskim dworze.

→ Sokół wędrowny (w locie nurkowym)

W locie nurkowym sokół wędrowny osiąga ponad 380 km/h – jest więc nie tylko najszybszym ptakiem, ale najszybszym zwierzęciem na świecie w ogóle.

→ Łoś

Dorosły byk łosia może ważyć ponad 800 kg i osiągać wysokość w kłębie ponad 2 metry. Rozpiętość jego poroża może sięgać 1,8 metra.

→ Krokodyl różańcowy (krokodyl morski)

Krokodyle różańcowe mogą osiągać ponad 6 metrów długości i ważyć ponad tonę. Mają najsilniejszy zmierzony uścisk szczęk spośród wszystkich żyjących zwierząt.

→ Dziobak

Dziobak to jeden z zaledwie pięciu gatunków ssaków składających jaja. Samce mają ponadto jadowitą ostrogę na tylnych łapach – prawdziwy kombajn natury.

→ Diabeł tasmański

Mimo niewielkiej masy około 8 kg, diabeł tasmański w stosunku do wielkości ciała ma jeden z najsilniejszych uścisków szczęk wśród ssaków.

→ Kangur i emu

Kangura i emu wybrano na godło, ponieważ oba te zwierzęta nie potrafią cofać się – symbolizuje to, że Australia zawsze idzie tylko naprzód.

→ Jaszczurka rogata (frynosoma)

Jaszczurka rogata potrafi wystrzelić krew nawet na odległość 1,5 metra. Krew zawiera obrzydliwie smakujące substancje, które szczególnie odstraszają psy i kojoty.

→ Na wyspach Komodo w Indonezji (waran z Komodo)

Warany z Komodo mogą osiągać do 3 metrów długości i 70 kg wagi. Ich ślina zawiera ponad 50 różnych gatunków bakterii, a dodatkowo posiadają gruczoły jadowe.

→ Ziemny lew

Kameleony zmieniają kolor rzadziej dla kamuflażu, a częściej dla komunikacji – sygnalizują w ten sposób agresję, gotowość do godów lub stres.

→ Zlizują je językiem.

Gekony zamiast powiek mają przezroczystą błonę ochronną na oczach – a ich niezwykle ruchliwy język bez trudu sięga aż do oka.

→ Rekin wielorybi

Rekin wielorybi, osiągający do 14 metrów długości, jest największą rybą świata – a mimo swoich ogromnych rozmiarów to łagodny olbrzym, żywiący się najmniejszymi organizmami morza.

→ Żarłacz mako

Żarłacz krótkopłetwy mako potrafi osiągać prędkość ponad 70 km/h, co czyni go jedną z najszybszych ryb świata. Potrafi nawet wyskakiwać kilka metrów ponad powierzchnię wody.

→ Bóbr (po kapibarze)

Bobry potrafią budować tamy o długości ponad 800 metrów. Najdłuższa znana tama bobrowa w Kanadzie ma nawet ponad 850 metrów i jest widoczna na zdjęciach satelitarnych.

→ Odnóżami (nogami)

Motyle mają receptory smakowe na stopach – wystarczy, że wylądują na roślinie, a od razu wiedzą, czy nadaje się do jedzenia.

→ Głowonogi (Cephalopoda)

Ośmiornice mają trzy serca, niebieską krew i dziewięć mózgów – jeden centralny mózg oraz mini-mózg w każdym z ośmiu ramion.

→ O powstawaniu gatunków

Darwin zwlekał ponad 20 lat z opublikowaniem swojej teorii – dopiero gdy Alfred Russel Wallace niezależnie doszedł do tych samych wniosków, Darwin pospieszył się z wydaniem książki.

→ Chorwacja (Dalmacja)

Dalmatyńczyki rodzą się całkowicie białe – charakterystyczne czarne lub brązowe plamki pojawiają się dopiero w pierwszych tygodniach życia.

→ Chow chow

Tylko dwie rasy psów mają niebieski język: chow chow i shar pei. Naukowcy do dziś nie wyjaśnili do końca, dlaczego tak jest.

→ Motyl

Rasa papillon zawdzięcza swoją nazwę dużym, wyprostowanym uszom, które przypominają rozłożone skrzydła motyla.

→ Walijski corgi

Przez całe życie królowa Elżbieta II miała ponad 30 corgi. Pierwszego, o imieniu Dookie, dostała w 1933 roku, gdy miała siedem lat.

→ Mangusta

Mangusty są częściowo odporne na jad węży i niezwykle zwinne. Gęste futro i błyskawiczny refleks czynią z nich doskonałych łowców kobr.

→ W Azji i Afryce

Kobra królewska, mierząca do 5,5 metra, jest najdłuższym jadowitym wężem świata i jednym ukąszeniem może wstrzyknąć wystarczająco dużo jadu, by zabić słonia.

→ Fenek (lis pustynny)

Fenek to najmniejszy lis na świecie, a w stosunku do rozmiaru ciała ma największe uszy spośród wszystkich drapieżników – pomagają mu wykrywać ofiary pod piaskiem i oddawać nadmiar ciepła.

→ W wysokich górach Azji Środkowej i Południowej (np. w Himalajach)

Irbis ma potężny ogon, niemal tak długi jak jego ciało, którym podczas snu może okrywać pysk niczym szalikiem, by się ogrzać.

→ Żółw skórzasty

Żółw skórzasty nie ma twardego pancerza jak inne żółwie, lecz skórzastą powłokę. Potrafi nurkować na głębokość ponad 1200 metrów.

→ Ukwiał

Błazenki żyją w symbiozie z ukwiałami: są odporne na ich jad i chronione przez macki przed drapieżnikami, a w zamian dostarczają ukwiałowi resztki pożywienia.

→ Komar

Komary, przenosząc malarię, dengę i inne choroby, odpowiadają szacunkowo za 2-3 miliony zgonów rocznie – więcej niż jakiekolwiek inne zwierzę.

→ Nowa Zelandia

Największy moa mierzył ponad 3,6 metra wysokości i był największym ptakiem, jaki kiedykolwiek żył. Maorysi wytępili go w ciągu kilkuset lat od swojego przybycia.

→ Czarny

Sierść niedźwiedzia polarnego wcale nie jest biała, tylko przezroczysta i pusta w środku. Wydaje się biała, bo odbija światło. Czarna skóra pod spodem pomaga wchłaniać ciepło.

→ Zawiera teobrominę, której psy nie potrafią rozłożyć

Już 100 gramów gorzkiej czekolady może być śmiertelne dla małego psa. Im ciemniejsza czekolada, tym wyższa zawartość teobrominy i tym większe zagrożenie.

→ Gołąb

Analizy DNA pokazują, że dodo był w rzeczywistości ogromnym, nielotnym gołębiem. Żył wyłącznie na Mauritiusie i został wytępiony zaledwie 80 lat po odkryciu.

→ Straszny jaszczur

Nazwę ukuł w 1842 roku brytyjski paleontolog Richard Owen. Ironia losu: wiele dinozaurów wyglądało zapewne bardziej jak wielkie ptaki pokryte piórami niż jak straszne jaszczury.

→ Około 66 milionów lat temu

Uderzenie asteroidy, które zgładziło dinozaury, pozostawiło po sobie krater Chicxulub w Meksyku o średnicy 180 km. Ptaki są jedynymi ocalałymi dinozaurami.

→ Trójrogata twarz

Kostna kryza na głowie triceratopsa mogła mieć nawet 2 metry szerokości, co stanowiło jedną trzecią całkowitej długości jego ciała.

→ Dwa

Mimo śmiesznie krótkich ramion T. rex każdą ręką mógł unieść około 200 kg. Do czego dokładnie służyły te ramiona, wciąż pozostaje przedmiotem sporów naukowych.

→ Na pustyni Gobi (Mongolia)

Słynne „walczące dinozaury” zostały prawdopodobnie zasypane przez nagłe osunięcie się wydmy w trakcie walki – zastygłe w momencie ataku.

→ Około 70 lat

Słonie potrafią naprawdę odczuwać żałobę – często wracają do kości zmarłych członków stada i delikatnie dotykają ich trąbą.

→ Około 40 tysięcy

Trąba słonia jest tak precyzyjna, że potrafi zerwać pojedyncze źdźbło trawy, a jednocześnie jest na tyle silna, że może wyrwać drzewo z korzeniami. Dla porównania, całe ludzkie ciało ma tylko około 650 mięśni.

→ Tarzają się w błocie

Warstwa błota działa jak naturalny filtr przeciwsłoneczny i jednocześnie chroni przed ukąszeniami owadów. Wyschnięte błoto działa niczym chłodzący okład z gliny.

→ Wombat

Torba wombata otwarta do tyłu ma bardzo praktyczny powód: skoro wombaty kopią tunele, w ten sposób ziemia nie dostaje się do środka i nie zagraża młodym.

→ Meduza (osa morska/kostkomeduza)

Jedna kostkomeduza ma wystarczająco jadu, by zabić 60 ludzi. Jej macki mogą mieć nawet 3 metry długości, a jad działa w ciągu kilku minut.

→ Od czarnego koloru wnętrza jej pyska

Czarna mamba jest najszybszym wężem świata i potrafi na krótko osiągnąć prędkość do 20 km/h. Jest też najdłuższym jadowitym wężem Afryki – dorasta do 4,3 metra.

→ Kalmar olbrzymi (mezonychoteutis)

Kalmar ten może osiągać nawet 14 metrów długości i ma największe oczy w całym królestwie zwierząt – wielkości piłki do koszykówki.

→ Kaszalot

Kaszalot ma największy mózg spośród wszystkich zwierząt i potrafi nurkować na głębokość ponad 2000 metrów – głębiej niż większość okrętów podwodnych. Może wstrzymać oddech nawet na 90 minut.

→ Orka

Orki są największym gatunkiem delfina i żyją w złożonych grupach rodzinnych. Różne grupy orek mają nawet własne 'dialekty' i techniki polowania, które przekazują z pokolenia na pokolenie.

→ Narwal

'Róg' narwala to spiralnie skręcony kieł. Zawiera miliony zakończeń nerwowych i potrafi mierzyć temperaturę oraz zasolenie wody.

→ Łuskowatym ssakiem żywiącym się mrówkami (łuskowiec)

Pangolin jest najczęściej przemycanym ssakiem na świecie. W obliczu zagrożenia zwija się w kulkę – stąd zresztą jego nazwa, pochodząca z malajskiego słowa 'pengguling' (zwijać się).

→ Clydesdale

Konie clydesdale mogą ważyć nawet do 1000 kg. Pierwotnie hodowano je do ciężkich prac w rolnictwie i górnictwie węglowym.

→ Irracjonalny lęk przed kurami

Niemal dla każdego zwierzęcia istnieje osobna fobia: arachnofobia (pająki), ofidiofobia (węże), cynofobia (psy) – i właśnie alektorofobia, czyli lęk przed kurami.

→ Celowe odrzucanie części ciała w obliczu zagrożenia (np. u jaszczurek)

Odrzucony ogon jaszczurki jeszcze przez kilka minut się rusza, odwracając uwagę napastnika, podczas gdy jaszczurka ucieka. Ogon odrasta, ale jest krótszy i inaczej ubarwiony niż oryginalny.

→ Kartuz (kot kartuski)

Kot kartuski był podobno hodowany przez francuskich mnichów kartuzów, którzy trzymali go w klasztorach jako łowcę myszy – stąd jego nazwa.

→ Kot syjamski

Kocięta syjamskie rodzą się całkowicie białe – ciemne plamy na uszach, łapach, ogonie i pysku pojawiają się później, ponieważ kolor sierści zależy od temperatury: chłodniejsze partie ciała ciemnieją bardziej.

→ Sawannah

Koty sawannah pierwszej generacji mogą ważyć do 12 kg i skakać na wysokość ponad metra. W niektórych krajach i regionach ich hodowla wymaga specjalnego zezwolenia lub jest zakazana.

→ W Afryce

Struś jest największym i najcięższym żyjącym ptakiem na świecie. Choć nie potrafi latać, potrafi biegać z prędkością do 70 km/h – szybciej niż większość koni.

→ Dwa

Struś jest jedynym ptakiem na świecie, który ma tylko dwa palce u nóg. To przystosowanie czyni go doskonałym biegaczem – jedno kopnięcie może być śmiertelne.

→ Pingwin cesarski

Pingwiny cesarskie potrafią nurkować na głębokość ponad 500 metrów i wstrzymywać oddech na ponad 20 minut. Żaden inny ptak nie nurkuje głębiej.

→ Ponieważ żyją na różnych półkulach – niedźwiedzie polarne na biegunie północnym, a pingwiny na biegunie południowym

Niektóre gatunki pingwinów żyją nawet w cieplejszych regionach, jak na przykład na Galapagos.

→ W 1986 roku

Ostatni znany wilkoworek tasmański zmarł w 1936 roku w zoo w Hobart. Mimo to do dziś pojawiają się niepotwierdzone doniesienia o jego widzeniu na Tasmanii.

→ Potrafią latać do tyłu.

Skrzydła kolibra machają nawet 80 razy na sekundę, wydając charakterystyczny brzęczący dźwięk – stąd angielska nazwa 'hummingbird'. Ich serce bije nawet 1200 razy na minutę.

→ To największy gryzoń na świecie.

Kapibary mogą ważyć nawet 65 kg i żyją w Ameryce Południowej. Ich nazwa pochodzi z języka guarani i oznacza 'pana traw'. To znakomite pływaczki – potrafią zostać pod wodą nawet 5 minut.

→ Nietoperz (nocek świński)

Nocek świński waży zaledwie około 2 gramów, przez co jest też najlżejszym ssakiem świata. Żyje wyłącznie w kilku jaskiniach w Tajlandii i Mjanmie.

→ W Ameryce Południowej

Grzywiak wygląda jak lis na szczudłach i nie jest ani wilkiem, ani lisem. Jego mocz pachnie intensywnie marihuaną, co w zoo nieraz kończyło się interwencją policji.

→ Zmysł dotyku

Przednie łapki szopa są niezwykle wrażliwe i potrafią rozpoznawać przedmioty pod wodą. Dlatego szopy tak naprawdę nie myją jedzenia, tylko dokładnie je obmacują, by je zbadać.

→ Wykorzystuje elektrolokację (elektroreceptory) w dziobie.

Pod wodą dziobak zamyka oczy, uszy i nozdrza, polegając wyłącznie na elektroreceptorach w dziobie, które wykrywają pola elektryczne wytwarzane przez skurcze mięśni zdobyczy.

→ Składają jaja – jako jeden z nielicznych ssaków na świecie.

Dziobak to jeden z zaledwie pięciu gatunków stekowców na świecie. Samice składają 1-3 jaja i wysiadują je przez około 10 dni, a potem karmią młode mlekiem, mimo że nie mają sutków.

→ Tygrys bengalski

Tygrys bengalski to najliczniejszy podgatunek tygrysa, mimo to wciąż zagrożony wyginięciem. Dzięki intensywnym działaniom ochronnym populacja w Indiach wzrosła z około 1400 osobników w 2006 roku do ponad 3000 obecnie.

→ Welociraptor

Prawdziwy welociraptor był wielkości indyka i miał pióra – zupełnie inaczej niż filmowe potwory wielkości człowieka. Filmowa wersja wzorowana jest raczej na większym deinonychu.

→ Osiem

Osiem gatunków niedźwiedzi to: niedźwiedź brunatny, niedźwiedź polarny, baribal, niedźwiedź himalajski, niedźwiedź wargacz, malajski, okularowy oraz panda wielka.

→ Miłośnik mięsa

Diabeł tasmański zawdzięcza swój 'diabelski' przydomek pierwszym europejskim osadnikom, którzy przerażeni słyszeli jego przenikliwe, nocne wrzaski.

→ Samiec nosi młode – ma na brzuchu torbę lęgową.

Samiec konika morskiego to jedyne zwierzę w całym świecie zwierząt, które naprawdę zachodzi w ciążę i rodzi – może wydać na świat nawet 2000 młodych naraz.

→ Małą afrykańską antylopą

Dik-dik ma zaledwie około 35 cm wysokości i waży niecałe 6 kg. Nazwę zawdzięcza dźwiękowi alarmowemu, jaki wydają samice w razie zagrożenia: 'dik-dik'.

→ Termit

Termity są w rzeczywistości bliżej spokrewnione z karaluchami niż z mrówkami. Ich kopce mogą osiągać nawet 8 metrów wysokości, a kolonia może liczyć miliony osobników.

→ Wymiotować

Szczury i myszy nie potrafią wymiotować – dlatego trutki na gryzonie działają tak skutecznie, gdyż zwierzęta nie mogą się ich pozbyć po zjedzeniu.

→ Witaminy C

→ Łabędź

Łabędzie są symbolem wierności i rzeczywiście często pozostają w parach do końca życia. Gdy jeden z partnerów umiera, łabędzie widocznie przeżywają żałobę i czasem już nigdy nie znajdują nowego partnera.

→ Samica składa jedno jajo i wysiaduje je w torbie.

Kolczatka jest, obok dziobaka, jedynym na świecie jajorodnym ssakiem (stekowcem). Wykluty młody osobnik, zwany „puggle”, jest maleńki i całkowicie bezradny.

→ Duży gryzoń, zwany też bobrem błotnym, pochodzący z Ameryki Południowej.

Nutrie sprowadzono do Europy w XIX wieku ze względu na ich cenne futro, a od tamtej pory rozprzestrzeniły się jako gatunek inwazyjny – dziś są szeroko rozpowszechnione również w Polsce.

→ W Meksyku, Ameryce Środkowej i Południowej

Nietoperze wampiryczne to jedyne ssaki żywiące się wyłącznie krwią. Rozpoznają naczynia krwionośne swojej ofiary dzięki czujnikom podczerwieni znajdującym się na nosie.

→ W mezozoiku

Mezozoik nazywany jest też „erą gadów” i trwał od 252 do 66 milionów lat temu – czyli blisko 190 milionów lat.

→ Bambusem

Choć panda wielka w 99% odżywia się bambusem, pod względem anatomicznym jest drapieżnikiem z układem trawiennym mięsożercy – trawi bambus bardzo słabo, dlatego musi zjadać go nawet do 38 kg dziennie.

→ Krokodyl nilowy

Krokodyle nilowe mogą osiągać ponad 6 metrów długości i odpowiadają za więcej zgonów ludzi w Afryce niż jakiekolwiek inne duże zwierzę – szacuje się, że to 200-300 osób rocznie.

→ W Ameryce Południowej (Andy), spokrewnione z lamami

Wełna wikunii jest jedną z najdroższych na świecie – szal może kosztować kilka tysięcy euro. Za czasów Inków tylko szlachta mogła nosić ubrania z wełny wikunii.

→ Skunks

Spray skunksa może dosięgnąć celu z odległości nawet 5 metrów i jest tak intensywny, że wyczuwalny nawet z 1,5 kilometra.

→ Krokodyl różańcowy

Siła ugryzienia krokodyla różańcowego jest około dziesięciokrotnie większa niż lwa. Ironia losu: mięśnie odpowiedzialne za otwieranie paszczy są tak słabe, że można ją przytrzymać gołymi rękami.

→ Mitochondria

Mitochondria mają własne DNA i prawdopodobnie pochodzą od bakterii, które ponad miliard lat temu weszły w symbiozę z pierwotnymi komórkami.

→ Aorta

Aorta u dorosłego człowieka ma średnicę około 3 cm i transportuje przez ciało około 7000 litrów krwi dziennie.

→ Metamorfoza

Podczas metamorfozy ciało gąsienicy w kokonie niemal całkowicie się rozpuszcza i buduje od nowa – jak biologiczne przeprogramowanie.

→ Ulm

Einstein mieszkał w Ulm zaledwie rok, zanim rodzina przeprowadziła się do Monachium. Jego dom rodzinny został zniszczony podczas II wojny światowej.

→ Stanowisko prezydenta Izraela

Einstein grzecznie odmówił, pisząc, że brakuje mu naturalnych predyspozycji i doświadczenia w kontaktach z ludźmi. Był pacyfistą i syjonistą.

→ 1905

W swoim cudownym roku 1905 Einstein opublikował cztery przełomowe prace – w tym szczególną teorię względności i E=mc² – pracując jednocześnie na pełen etat jako urzędnik patentowy.

→ AB

Osoby z grupą krwi AB mogą otrzymać krew każdej grupy, ponieważ nie wytwarzają przeciwciał przeciwko antygenom A ani B. Grupę AB ma tylko około 4% populacji.

→ O₃

→ Wolt

Nazwa pochodzi od Alessandra Volty, wynalazcy pierwszej baterii (1800 rok). Gniazdko domowe w Europie ma napięcie 230 woltów, a piorun nawet do miliarda woltów.

→ Amper

André-Marie Ampère odkrył, że prąd elektryczny wytwarza pole magnetyczne. Jego nazwisko widnieje na wieży Eiffla wśród 72 najważniejszych francuskich naukowców.

→ Sputnik 1

Sputnik 1 był wielkości piłki plażowej i przez 21 dni wysyłał na Ziemię sygnały w formie pikania. Jego start zapoczątkował wyścig kosmiczny między USA a ZSRR.

→ Pożeracz węży

Kobra królewska (Ophiophagus hannah) rzeczywiście żywi się głównie innymi wężami – nawet tymi jadowitymi.

→ Tuvalu

→ Ostrość papryczek chili

Zwykła papryka ma 0 jednostek Scoville'a, jalapeño nawet do 8000, a najostrzejsza chili świata (Pepper X) ponad 2,6 miliona jednostek.

→ Diament

Diament jest około 1500 razy twardszy niż korund (twardość 9). Skala Mohsa nie jest liniowa – skok z 9 na 10 jest ogromny.

→ Huragan, tajfun i cyklon

Wszystkie trzy to to samo zjawisko – tropikalne cyklony. Nazywają się inaczej w zależności od regionu: huragan (Atlantyk), tajfun (zachodni Pacyfik) i cyklon (Ocean Indyjski).

→ Zięby (różne kształty ich dziobów)

Darwin zauważył dopiero po powrocie z podróży, że zięby na różnych wyspach wykształciły różne kształty dziobów – dostosowane do dostępnego pożywienia.

→ Grzegorz Mendel

Praca Mendla była ignorowana za jego życia. Dopiero 35 lat po publikacji naukowcy zrozumieli, że odkrył on podstawowe prawa dziedziczenia.

→ Hipokamp

Londyńscy taksówkarze mają udowodnione naukowo większy hipokamp niż przeciętny człowiek – dzięki wieloletniemu zapamiętywaniu układu ulic Londynu.

→ Twierdzenie Pitagorasa

Strach na Wróble cytuje je jednak zupełnie błędnie – to celowy żart scenarzysty, który chciał pokazać, że dyplom nie gwarantuje wiedzy.

→ Random Access Memory (pamięć operacyjna)

W przeciwieństwie do dysku twardego, RAM traci wszystkie dane po odłączeniu zasilania. Nowoczesny komputer ma zwykle 8–32 GB RAM.

→ Universal Serial Bus

USB wprowadzono w 1996 roku, by skończyć z chaosem różnych złączy. Wynalazca Ajay Bhatt nie otrzymał patentu – należy on do jego pracodawcy, firmy Intel.

→ Proxima Centauri

Proxima Centauri znajduje się 4,24 roku świetlnego od nas. Najszybszą dzisiejszą sondą kosmiczną podróż tam trwałaby ponad 70 000 lat.

→ Betelgeza

Betelgeza jest tak wielka, że gdyby umieścić ją w miejscu naszego Słońca, sięgałaby aż do orbity Jowisza. Jej wybuch byłby widoczny z Ziemi nawet w dzień.

→ Człowiek

Od słowa 'anthropos' pochodzą też takie terminy jak filantropia (miłość do ludzi), mizantropia (nienawiść do ludzi) czy antropocen (epoka człowieka).

→ Ganimedes

Ganimedes ma nawet własne pole magnetyczne – to jedyny księżyc w Układzie Słonecznym, w którym tak się dzieje.

→ Dendrologia

Nazwa pochodzi od greckiego 'dendron' (drzewo). Dendrochronologia wykorzystuje słoje roczne do datowania – dzięki niej datowano nawet starożytne budowle.

→ Łajka

Łajka była bezdomną suczką z Moskwy. Przeżyła start, ale zmarła kilka godzin później z przegrzania – co Sowieci przyznali dopiero dziesiątki lat później.

→ Buzz Aldrin

Aldrin był drugim człowiekiem na Księżycu – ale mało kto zna jego nazwisko tak dobrze jak Armstronga. Postać Buzza Astrala z 'Toy Story' została nazwana na jego cześć.

→ Alan Turing

Turing złamał podczas II wojny światowej niemiecki kod Enigmy, skracając wojnę o szacunkowo dwa lata. W 1952 roku skazano go za homoseksualizm, a ułaskawiono pośmiertnie dopiero w 2013 roku.

→ Tranzystory

Pierwszy tranzystor wynaleziono w 1947 roku w Bell Labs. Dziś jeden chip nowoczesnego smartfona zawiera ponad 15 miliardów tranzystorów.

→ USA, Liberia i Mjanma

Nawet w USA naukowcy i wojsko od dawna używają systemu metrycznego. W codziennym życiu Amerykanie jednak uparcie trzymają się mil, funtów i stopni Fahrenheita.

→ Francja

Francja wprowadziła system metryczny w 1795 roku podczas rewolucji francuskiej. Metr zdefiniowano jako jedną dziesięciomilionową część odległości od bieguna północnego do równika.

→ Tysiąc (1000)

Przedrostki metryczne pochodzą z greki (dla wielokrotności) i łaciny (dla ułamków). 'Kilo' pochodzi od greckiego słowa 'chilioi'.

→ Efekt Mpemby

Efekt nazwano na cześć tanzańskiego ucznia Erasto Mpemby, który zaobserwował go w 1963 roku podczas robienia lodów. Do dziś jego przyczyna nie jest w pełni wyjaśniona.

→ 7 (odczyn obojętny)

Skala pH biegnie od 0 (silnie kwaśny) do 14 (silnie zasadowy). Sok żołądkowy ma pH 1-2, mydło pH 9-10, a środek do udrażniania rur pH 14.

→ Jangcy (Jangcy)

Zapora Trzech Przełomów jest tak masywna, że według obliczeń NASA nieznacznie spowalnia rotację Ziemi, gdy zbiornik jest w pełni napełniony.

→ Woda i sól (reakcja zobojętniania)

Sól kuchenna (NaCl) powstaje np. z kwasu solnego (HCl) i wodorotlenku sodu (NaOH). Ten proces nazywa się zobojętnianiem - kwas i zasada wzajemnie się neutralizują.

→ Olympus Mons (na Marsie)

Olympus Mons ma 21,9 km wysokości, czyli jest niemal trzy razy wyższy od Mount Everestu. Jest tak szeroki, że z jego szczytu można by dostrzec krzywiznę powierzchni Marsa.

→ Ośmiornica

Dwa serca pompują krew przez skrzela, jedno przez resztę ciała. Krew jest niebieska, ponieważ zamiast żelaza (jak u nas) do transportu tlenu wykorzystuje miedź.

→ Koala

Liście eukaliptusa są tak ubogie w składniki odżywcze i toksyczne, że koale śpią nawet do 22 godzin dziennie, by oszczędzać energię.

→ Kość udowa

Kość udowa stanowi około jednej czwartej długości całego ciała i może wytrzymać 30-krotność masy ciała - jest mocniejsza niż beton.

→ Wodór (ok. 92% objętości)

Słońce zawiera 99,8% całej masy naszego Układu Słonecznego. Co sekundę zamienia 600 milionów ton wodoru w hel.

→ Fuzja jądrowa

W Słońcu wodór łączy się w hel. Energia, jaką Słońce emituje w ciągu jednej sekundy, wystarczyłaby, by zasilać całą ludzkość przez 500 tysięcy lat.

→ Około 68-70%

Gdyby cały lód Antarktydy się roztopił, poziom mórz podniósłby się o około 60 metrów. Miasta nadmorskie jak Hamburg, Amsterdam czy Nowy Jork znalazłyby się pod wodą.

→ Salut 1

Radziecki Salut 1 wystrzelono w 1971 roku. Pierwsza załoga zginęła podczas powrotu na Ziemię, gdy zawór rozhermetyzował kapsułę.

→ Argon

Argon stanowi niemal 1% atmosfery, co czyni go znacznie liczniejszym niż dwutlenek węgla, który stanowi jedynie około 0,04% atmosfery.

→ Egzosfera

Egzosfera zaczyna się na wysokości około 500 km i płynnie przechodzi w przestrzeń kosmiczną. To właśnie tam krąży większość satelitów.

→ Orzeł (Eagle)

Moduł księżycowy również nosił nazwę 'Eagle'. Słynne słowa Armstronga podczas lądowania brzmiały: 'The Eagle has landed'.

→ Richard Nixon

Nixon przeprowadził rozmowę telefoniczną na żywo z Armstrongiem i Aldrinem na Księżycu. W tajemnicy jego mowa żałobna na wypadek, gdyby astronauci nie wrócili, była już gotowa.

→ Syriusz

Syriusz zwany jest też 'Gwiazdą Psa'. Starożytni Egipcjanie opierali na nim swój kalendarz – jego wschód zapowiadał wylew Nilu.

→ Plejady

Plejady widać gołym okiem i pojawiają się w mitach niemal wszystkich kultur świata. Logo Subaru przedstawia zresztą sześć gwiazd z tej gromady.

→ Mała Niedźwiedzica (Ursa Minor)

Gwiazda Polarna znajduje się niemal dokładnie nad biegunem północnym i prawie się nie porusza na niebie. Żeglarze wykorzystywali ją do nawigacji przez tysiące lat.

→ Wielki Wóz

Wielki Wóz nie jest ściśle rzecz biorąc osobnym gwiazdozbiorem, lecz jedynie fragmentem Wielkiej Niedźwiedzicy – tzw. asteryzmem.

→ Kastor i Polluks

W mitologii greckiej Kastor i Polluks byli nierozłącznymi braćmi. Gdy Kastor zginął, Polluks poprosił Zeusa o podzielenie się z nim nieśmiertelnością – tak stali się gwiazdami.

→ 1938

Otto Hahn i Fritz Strassmann rozszczepili atomy uranu w Berlinie. Lise Meitner, która dostarczyła teoretycznego wyjaśnienia zjawiska, nie otrzymała za to Nagrody Nobla.

→ Henri Becquerel

Becquerel odkrył promieniotwórczość przez przypadek: położył płytę fotograficzną obok rudy uranu i po pewnym czasie odkrył, że jest naświetlona – mimo braku światła słonecznego.

→ Toxoplasma gondii (toksoplazmoza)

Toxoplasma zmienia zachowanie myszy tak, by przestały bać się kotów – dzięki temu pasożyt może wrócić do swojego głównego żywiciela. Naukowcy badają, czy wpływa też na zachowanie ludzi.

→ Około 330 tysięcy razy

Słońce zawiera 99,86% całej masy Układu Słonecznego. Wszystkie planety, księżyce i asteroidy razem wzięte stanowią zaledwie 0,14%.

→ Szafran

Szafran to najdroższa przyprawa świata – na kilogram trzeba ręcznie zebrać nawet 200 000 kwiatów. Badania kliniczne wykazały, że przy łagodnej depresji może działać podobnie skutecznie jak popularne leki antydepresyjne.

→ Ołów

Alchemia aż do XVI wieku uchodziła za poważną naukę. Isaac Newton poświęcał jej więcej czasu niż fizyce.

→ Galileusz (1610)

Cztery księżyce galileuszowe (Io, Europa, Ganimedes, Kallisto) były pierwszymi ciałami niebieskimi, o których udowodniono, że krążą wokół innej planety – co obaliło model geocentryczny.

→ Niecałe 10 godzin

Mimo że Jowisz to największa planeta, ma najkrótszą dobę. Jego szybka rotacja spłaszcza go widocznie – jest wyraźnie szerszy na równiku niż przy biegunach.

→ Skóra

Skóra dorosłego człowieka waży 3–4 kg i ma powierzchnię około 2 metrów kwadratowych. Odnawia się całkowicie co 2–4 tygodnie.

→ Rudy

Osoby o rudych włosach potrzebują nawet o 20% więcej środków znieczulających niż inni. Powodem jest mutacja genu MC1R, który odpowiada też za kolor włosów.

→ Łysienie (alopecja)

Na łysienie cierpieli Juliusz Cezar, Napoleon i Karol Darwin. Podobno Cezar nosił wieniec laurowy głównie po to, by ukryć łysinę.

→ Gruźlica

W XIX wieku gruźlica zabijała co czwartego Europejczyka. Wśród jej ofiar byli Kafka, Chopin, siostry Brontë i Schiller.

→ Opieńka miodowa (Armillaria ostoyae)

Grzybnia rozciąga się pod ziemią na powierzchni 9 kilometrów kwadratowych i ma szacunkowo 2400 lat. Na powierzchni widać jedynie małe owocniki.

→ Około 7,5 razy

Prędkość światła wynosi około 300 000 km/s, a obwód Ziemi to około 40 000 km. Daje to 7,5 okrążenia na sekundę.

→ Przerwa Cassiniego

Przerwa Cassiniego ma niemal 5000 km szerokości i została odkryta w 1675 roku przez Giovanniego Cassiniego. Na jego cześć nazwano też sondę NASA Cassini, która okrążała Saturna w latach 2004-2017.

→ Szkocja (Uniwersytet w Edynburgu)

Darwin przerwał studia medyczne, bo nie mógł znieść widoku krwi. Ojciec wysłał go później do Cambridge, by został duchownym – z czego również nic nie wyszło.

→ Kolekcjonowanie chrząszczy

Darwin był tak zapalonym kolekcjonerem chrząszczy, że raz włożył jednego do ust, by mieć wolne ręce – chrząszcz wypuścił wtedy żrącą ciecz.

→ Mikologia

Grzyby są bliżej spokrewnione ze zwierzętami niż z roślinami. Tworzą osobne królestwo organizmów obok zwierząt, roślin i bakterii.

→ Rybami

Nazwa pochodzi od greckiego słowa 'ichthys' (ryba). Wczesnochrześcijański symbol ryby również wywodzi się od tego słowa.

→ Mięczakami

Do mięczaków należą nie tylko ślimaki i małże, ale też ośmiornice i kałamarnice – to jedna z najbardziej zróżnicowanych grup zwierząt, licząca ponad 100 000 gatunków.

→ Węglan wapnia (macica perłowa/aragonit)

Perła powstaje, gdy ciało obce dostaje się do wnętrza małża, a on stopniowo pokrywa je warstwami macicy perłowej – proces ten może trwać całymi latami.

→ Antymaterię

Gdy materia i antymateria się zderzają, wzajemnie się unicestwiają, uwalniając ogromne ilości energii. Jeden gram antymaterii wyzwoliłby tyle energii, co mała bomba atomowa.

→ 165 lat

Neptun zakończył swój pierwszy pełny obieg od odkrycia w 1846 roku dopiero w 2011 roku.

→ Voyager 2 (1989)

Voyager 2 przeleciał obok Neptuna w odległości zaledwie 4950 km. Jego sygnały potrzebowały ponad 4 godzin, by dotrzeć do Ziemi.

→ Około 15 milionów stopni Celsjusza

W jądrze Słońca jest tak gorąco i panuje tak ogromne ciśnienie, że jądra wodoru łączą się w hel. Ten proces uwalnia energię, która umożliwia życie na Ziemi.

→ Ryba

Kurek to morska ryba znana z charakterystycznych, przypominających skrzydła płetw piersiowych.

→ Bursztyn

W bursztynie znajdowano owady liczące ponad 100 milionów lat. Bałtyk to największe złoże bursztynu na świecie.

→ Tarczyca

Tarczyca waży zaledwie ok. 20 gramów, a mimo to steruje całą gospodarką energetyczną organizmu. Jej nadczynność lub niedoczynność dotyka około 10% populacji.

→ Pluton

Od odkrycia w 1930 roku Pluton nie zdążył jeszcze wykonać ani jednego pełnego okrążenia Słońca - stanie się to dopiero w 2178 roku.

→ Uran

Księżyce Urana noszą imiona postaci z dzieł Szekspira i Alexandra Pope'a - jako jedyne księżyce planetarne nie zostały nazwane na cześć mitologicznych postaci.

→ Z owadów (czerwców)

Na kilogram karminu potrzeba około 100 000 czerwców koszenili. Barwnik ten znajduje się w wielu czerwonych produktach spożywczych, szminkach i Campari.

→ USA

Chop Suey powstało w XIX wieku w chińsko-amerykańskich restauracjach. W samych Chinach to danie jest właściwie nieznane.

→ Cholera

Londyński lekarz John Snow odkrył w 1854 roku, że cholera przenosi się przez skażoną wodę - uznaje się go za twórcę nowoczesnej epidemiologii.

→ 32

Zęby mądrości to ewolucyjna pozostałość. U niektórych ludzi w ogóle się nie rozwijają - co uznaje się za znak postępującej ewolucji.

→ Karol Darwin

Książka Darwina 'O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt' była przełomowa. Udowodnił w niej, że wyrazy twarzy są uniwersalne i wrodzone.

→ Stężenie pośmiertne (sztywność śmierci)

Stężenie pośmiertne pojawia się około 2 godziny po śmierci i ustępuje po 24-48 godzinach. Medycy sądowi wykorzystują to zjawisko do ustalania czasu zgonu.

→ Wielkanoc

Wielkanoc wypada w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca. Dlatego jej data zmienia się co roku między 22 marca a 25 kwietnia.

→ Nauką o flagach

Termin pochodzi od łacińskiego słowa 'vexillum' (znak wojskowy). Istnieje nawet międzynarodowy kongres weksylologiczny, odbywający się co dwa lata.

→ Kolka malarska (zatrucie ołowiem)

Malarze przez wieki używali farb zawierających ołów. Na zatrucie ołowiem cierpieli podobno Beethoven, Caravaggio, a być może i rzymska elita.

→ Choroba maniakalno-depresyjna

Wielu słynnych artystów prawdopodobnie cierpiało na chorobę afektywną dwubiegunową, m.in. Vincent van Gogh, Virginia Woolf i Kurt Cobain.

→ Afryka

Najsłynniejszy szkielet Australopiteka, 'Lucy', odkryto w 1974 roku w Etiopii - nazwano go tak od piosenki Beatlesów 'Lucy in the Sky with Diamonds', która grała w obozie w dniu odkrycia.

→ Java

Język programowania Java nazwano na cześć ulubionej kawy programistów – kawy Java z indonezyjskiej wyspy Java. Logo przedstawia filiżankę kawy.

→ Wpływ na ludzi i budynki (intensywność)

Skala Richtera mierzy wyzwoloną energię (magnitudę), a skala Mercalliego – odczuwalne zniszczenia. Głębokie trzęsienie może mieć wysoką magnitudę, ale niski wynik w skali Mercalliego.

→ Masę (wagę)

Jeden karat diamentu to 0,2 grama. Słowo pochodzi od greckiego 'keration' – ziarna chleba świętojańskiego, które dawniej służyły jako odważniki.

→ Googol

Nazwę 'googol' wymyślił w 1938 roku dziewięcioletni Milton Sirotta. Nazwa wyszukiwarki Google to zamierzone przekręcenie tego słowa.

→ Zwierzętami, których istnienie nie jest udowodnione (np. Yeti, Nessie)

Kryptozoologia nie jest uznawana za oficjalną naukę. Niektóre 'kryptydy' jednak faktycznie odkryto – kalmar wielki uważany był za legendę do 2004 roku.